|
HAZRET-İ LOKMAN'IN OĞLUNA ÖĞÜTLERİ |
|
Hazret-i Lokman ilim ve hikmetiyle dillere destan bir zattır.
Bunun içindir ki, kendisine Lokman Hakîm, denmiştir. Hz. Lokman,
ismi Kur'ân'da da geçen, peygamber veya veli olduğu hakkında
kesin bir bilgi bulunmayan bir mânâ büyüğüdür. İslâm tarihinde Hazret-i Lokman'ın hikmetli sözleri,
vecizeleri, öğütleri ve tavsiyeleri meşhurdur. Hafs bin Ömer'in rivayetine göre, Hz. Lokman yanına
bir torba hardal tanesi koyarak oğluna öğüt vermeye başlar.
Her öğüt verdikçe torbadan bir hardal çıkarır. Sonunda
torbadaki hardal tükenir ve oğluna da şöyle der: "Ey oğul, sana o kadar öğüt verdim ki,
şayet bu öğütler bir dağa verilseydi, dağ yarılırdı." Hz. Lokman'ın Saran ismindeki bu oğlu babasının
verdiği bütün öğütlere uymuştu.12 Lokman Aleyhisselâmın hikmetli sözlerinin asıl
kaynağı Kur'ân-ı Kerimdir. O halde Kur'ân-ı Kerimde yer alan bu öğütler
tefsirlerde de genişçe bulunur. Cenab-ı Hak, Hazret-i Lokman'ın
dilinden bu sözleri şu âyetlerle (meâlen) beyan buyurur: 12.
ibni Kesîr Tercümesi, 12:6409. Allah'a ortak koşma "Hani Lokman oğluna öğüt verirken demişti
ki, 'Oğlum (ey oğul!) Allah'a ortak koşma. Muhakkak ki
şirk pek büyük bir zulümdür. Allah her yaptığını ortaya çıkarır "Oğlum, eğer yaptığın iş
hardal tanesi kadar bile olsa ve bir taş içine girse, Allah onu
ortaya çıkarır. Muhakkak ki, Allah en gizli işleri bütün
inceliğiyle bilir, O her şeyden hakkıyla haberdardır. Namazını dos doğru kıl "Oğlum, namazını dos doğru kıl.
İyiliği tavsiye et, kötülükten sakındır. Başına
gelene sabret. Şüphesiz ki bunlar uğrunda azim ve sebat
edilmeye değer işlerdendir. Kasılarak yürüme, yavaş konuş "Gururlanıp insanlardan yüzünü çevirme. Yeryüzünde
kasılarak yürüme. Çünkü Allah büyüklük taslayan ve övünenleri
sevmez. "Yürüyüşünde mutedil ol. Sesini alçalt.
Seslerin en çirkini, şüphesiz ki, eşeklerin sesidir."13 13.
Lokman Sûresi, 13-20. TEFSİRDEKİ ÖĞÜTLER Hazret-i Lokman'ın Kur'ân'da geçen öğütleri,
aynı sûrenin tefsirlerinde genişletilerek verilir.
Hazret-i Lokman'ın tefsirlerde geçen öğütlerinden ve hikmetli
sözlerinden bazıları şöyledir: Takvayı esas al Ey oğul! Takvayı kendin için kârlı bir ticaret olarak
kabul et. Çünkü böyle ticaretler sonsuz kazançlar temin eder. Merasimlere katıl Ey oğul! Cenaze merasimlerine katıl. Düğün
merasimlerinden de uzak durmaya çalış. Çünkü cenaze sana âhireti
hatırlatır; düğün ise dünyaya çeker. Horozdan geri kalma Ey oğul! Horozdan daha geri kalma. Çünkü sen uykunun
derinliklerinde iken, o dünyayı sese vererek insanları uykudan
uyandırmaya çalışır. Tevbeyi geciktirme Ey oğul! Tevbeyi geciktirme. Çünkü ölüm ansızın
geliverir. Cahille dost olma Ey oğul! Cahil kimselerle dostluk kurma. Çünkü onunla dost
olursan, kendi yaptıklarını senin hoş karşıladığını
sanar. Allah'tan kork Ey oğul! Allah'tan hakkıyla kork. Kalbinin bozuk olduğunu
bildiğin halde başkalarının sana saygı göstermesi
için takva ehli olduğunu ihsas ettirme. Susmak altındır Ey oğul! Şimdiye kadar susmaktan dolayı hiç pişmanlık
duymadım. Çünkü söz gümüşse, sükût altındır. Günahlardan sakın Ey oğul! Kötülük ve günahlar senden sakındığı
gibi, yani işlemedikçe sana dokunmadığı gibi, sen de
onlardan sakın. Çünkü kötülük kötülüğü, günah da günahı
çeker. İlim meclislerine katıl Ey oğul! Âlimlerin meclisinde bulun. Hikmet ehlinin sohbetlerini
dinle. Çünkü Allah kuru toprağı yağmurla nasıl
canlandırırsa, ölmüş kalbleri de hikmetli sözlerle öyle
diriltir."14 14.
Tefsîrü's-Sâvî, 3:255-256. Yalandan sakın Ey oğul! Allah, yalancının yüz suyunu kurutur, haya
duygusunu giderir. Ahlâksız kimsenin de sıkıntısı
hiç eksik olmaz. Ahmak adamdan uzak dur Ey oğul! Kayaları uzaklara taşımak, ahmak adama laf
anlatmaktan daha kolaydır. Kendi işini kendin gör Ey oğul! Cahili vasıta olarak kullanmaktan, işini gördürmekten
uzak dur. Şayet akıllı birisini bulamazsan kendi işini
kendin gör. Kendi milletinin kızıyla evlen Ey oğul! Kendi milletinden olmayan bir kızla evlenme. Aksi
takdirde çocukların ileride sıkıntıdan kurtulamazlar. Ey oğul! Öyle bir zaman gelecek ki, sabırlı insanların
bile yüzü gülmez olacaktır. Allah'ın anıldığı meclislere katıl Ey oğul! Katılacağın meclisleri kendin ara bul.
Allah'ın anıldığı meclisleri bulunca hemen
oturuver. Çünkü âlim isen ilmin artar, cahil isen yeni bir şeyi
öğrenmiş olursun. Oraya inen rahmetten sen de payını
alırsın. Allah'ın anılmadığı meclislere
hiç katılma. Çünkü âlim de olsan, cahil de olsan zarar görürsün.
Ayrıca oraya inecek olan İlâhî gazaptan sen de nasibini alırsın. Ey oğul! Sofrana takva ehli mü'minleri davet et. Tecrübe sahipleriyle istişare et Ey oğul! Her işinde ilim ve tecrübe sahibi kimselerle istişare
et, onların fikrini almaya çalış. Takvadan bir gemi edin Ey oğul! Dünya dipsiz bir denizdir. Onda niceleri boğulmuştur.
Bunun için takvadan bir gemi edin. İçine îmânı yükle.
Tevekkül yelkeniyle açıl. Ancak bu şekilde selâmetle yol alır,
sahile çıkarsın. Kötü komşudan uzak dur Ey oğul! Nice ağır yükler taşıdım. Fakat
kötü komşu kadar ağır bir yüke rastlamadım. Nice acılar
tattım, fakat fakirlikten daha şiddetli bir acı tatmadım. İlimden nasibini al Ey oğul! İnsan fakir de olsa ilim ve hikmetiyle hükümdarların
meclisinde yer alır. Arkadaş seçimine dikkat et Ey oğul! Birisiyle dostluk kurmak istiyorsan, önce onu öfkelendirecek
bir şey yap. Şayet öfkeli iken sana insaflı davranırsa
ona yaklaş, insafsız davranırsa uzak dur. Âhirete hazırlan Ey oğul! Dünyaya geldin geleli âhirete doğru yol alıyorsun.
Bunun için âhiret yurdu, sana dünya yurdundan daha yakındır. Dilini duaya alıştır Ey oğul! Dilini 'Allah'ım, beni affet' demeye alıştır.
Çünkü öyle anlar vardır ki, o saatlerde Allah duaları
reddetmez, istediğini ihsan eder. Borçlanmaktan uzak dur Ey oğul! Borçlanmaktan uzak dur. Çünkü borç, seni gündüz
zillete sürükler, gece de üzüntüye boğar. Günah işlemeye cesaretin olmasın Ey oğul! Allah'tan öyle bir şey iste ki, günah işlemeye
cesaretin olmasın. Ve Allah'tan öyle kork ki, rahmetinden hiçbir
zaman ümidin kesilmesin. Önce selâm ver Ey oğul! Bir cemaatin bulunduğu yere gittiğin vakit, önce
onlara İslâmın okunu at, yani selâm ver. Sonra bir köşeye
otur, onları konuşuyor halde görmedikçe sen de konuşma.
Şayet Allah'ın zikrine dalacak olurlarsa sen de onlara katıl.
Fakat başka bir söze geçerlerse oradan ayrıl. Kendini anla Ey oğul! İki dünyada mes'ut olmak istiyorsan, kendini anla.
Okuyup bilgili olmaya çalış. Çalış ki, bilenle
bilmeyen bir olmaz. Tembel olma Ey oğul! Tembel olma. Tembellik bedbahtlık alâmetidir. Acele etme Ey oğul! Acele etme, acele şeytan işidir. Güler yüz göster Ey oğul! Ahlâkını düzelt. Dostuna da, düşmanına
da güler yüz göster. Ancak değerin ve itibarın kırılacak
derecede hareket etme. Orta yolu tut Ey oğul! Her şeyin hayırlısı olan orta yolu
tercih et. Yolda dikkatli yürü Ey oğul! Yolda yürürken yüzünü gözünü oraya buraya çevirme
ki, gönlün vesvesede kalmasın. Mecliste önce oturma Ey oğul! Bir cemaat içinde bulunduğunda onlar ayakta iken
oturma. Oturdukları zaman sen de oturuver. Yollara tükürme Ey oğul! Bıyık ve sakalınla oynama. Parmağını
burnuna sokma. Yollara tükürme, sesli sümkürme. Elinle sinek kovalamayı
terk et. Az konuş Ey oğul! Sükût ve teenni ile hareket et. Az konuş. Çok konuşmak,
yanılmaya sebeptir. Sözü fazla dağıtma Ey oğul! Konuşurken sözü fazla dağıtma. Aksi
takdirde şerefine
zarar
gelir. Konuşurken başkalarını utandırma. Kaş
göz işareti yapma. Güzel ve lâtif sözleri duymaya çalış. Fazla
hayrete düşme. Sözün tekrarlanmasını isteme. İnsanları
güldürecek ve kendini maskara edecek sözlerden sakın. Atıp tutma Ey oğul! Kimse hakkında atıp tutma. Fazla ısrar etme Ey oğul! Senden bir şey istendiği zaman, elinden
geliyorsa vermeye çalış. Birinden bir şey istediğinde
de fazla ısrar etme. Dinde tartışmaya girme Ey oğul! Dinle alakası olmayan meselelerde aksi vaki ise tartışmaya
ve münakaşaya girme. Fakirliğini kimseye açma Ey oğul! Acizliğini ve fakirliğini hiç kimseye, hattâ
ailene dahi açma ki, onların yanında itibarın düşmesin,
sözünü dinlemez olmasınlar. Hizmetçilerle şakalaşma Ey oğul! Hizmetçi ve benzeri kimselerle şakalaşma.
Çünkü bunlarla şakalaşmak hakaret ve düşmanlığa
sebep olur. Onlara öyle muamele et ki, hem seni sevsinler, hem de senden
korksunlar. Şiddetten sakın Ey oğul! Çocukları ve elinin altındakileri terbiye
ederken şiddetten sakın. Öfkelendiğin vakit vakarla geçiştirmeye
çalış. Mümkün olursa sövüp dövme ki, aksi takdirde onların
gözünde mehabetin yok olur. Kendini ve çocuklarını övüp durma. Hayasız gençlerle ve o halde olan kız çocukları
ile ülfet etme. Çünkü dünya ve âhirette mezellete sebep olur. Önce düşün Ey oğul! Bir kimse ile bozuşursan, dilini tut ve makbul olan sözü
söyle. Önce düşün, sonra söze giriş. Herkesin değerini ve layık olduğu hürmeti
muhafaza eyle. Azla yetin Ey oğul! Bir kimsenin davetinde bulunduğun vakit, azla yetin.
Dalkavukluk edip de o yemeği övmekle başkalarının
yemeğini kötüleyip tahkir etme. Misafirlikte gözlerine dikkat et Ey oğul! Bir kimsenin evinde misafir kaldığın vakit
gözlerine dikkat et. Her tarafa bakıp durma. Durumuna vakıf
olduktan sonra dine aykırı da olsa sırrını ifşa
etme. Elini çek Ey oğul! Emanete hiyanetten
elini çek. Kimseye açma Ey oğul! Bir işe başladığın zaman, meydana
gelmeden önce kimseye açma ki, mahcup düşmeyesin. Çok ver Ey oğul! Sadakayı çok ver. Mal sevgisini gönlünden çıkar. Razı ol Ey oğul! Doğru söyle, Allah'tan gelene razı ol. Yemekte şunlara dikkat et Ey oğul! Yemekten önce ve sonra ellerini yıka. Bu hal fakirliğini
giderir, göze kuvvet verir. Çok yemek kalbe katılık ve gaflet verir. İbadette
tembelliğe sebep olur. Yemeğin başında Bismillah, sonunda Elhamdülillah,
ortasında da nimetin Allah'tan geldiğini düşün. Tek elle ekmeği koparma. Bu hareket kibirli insanların
âdetidir. Yemeğin başında ve sonunda bir parça tuz
yemek birçok hastalığa karşı devadır. Lokmayı küçük tut ve iyice çiğne. Misafir geldiği zaman mümkünse yemeği büyük
kaba koy, berekete sebep olur. Yemek yerken önünden al, ekmeğin ve tabağın
ortasından alma. Elinden ekmek ve yemek parçası düştüğünde
al, temizle ve öyle ye. Sıcak olan yemeğe soğutmak için ağzınla
üfleme, soğuyuncaya kadar bekle. Yemeği çabuk yeme. Hurma ve kayısı gibi sayılabilir meyveleri
teker teker ye, çifter çifter yeme ve çekirdeklerini bir tarafa topla. Yemek arasında çok su içme. Su içerken bardağın
içine bak. İçine uygunsuz bir şey düşmüş olmasın.
Suyu içerken üç nefeste içiver. Yemeğe herkesten önce el uzatma. Yemek esnasında güzel şeylerden bahset. Sofrada bulunan arkadaşlarına ara sıra göz
ucuyla bak. Yemek ve ekmeği o tarafa sür. Misafirler çekingen davranırlarsa üç defadan fazla
yemeleri için ısrar eyleme. Yemek yeme isteğin yoksa özür
beyan eyle. Dilini tut Ey oğul! İlim ve takva ehli veya herhangi bir sebeple senden
ileride bulunan bir kimsenin huzurunda dilini tut. Dostlarını dinle Ey oğul! Senin iyiliğini isteyen dostlarının tavsiye
ve öğütlerini can kulağıyla dinle. Doğru ol Ey oğul! Sözünde, işinde ve gidişinde doğru ol. Doğru
olan sözlerinin bile hayrete ve tereddüde sebep olacaksa, söyleme daha
iyi. Ümidini kesme Ey oğul! İnsanların gönlünü almaya çalış.
Allah'ın rahmetinden ümidini kesme. İyi ol Ey oğul! Açıkta ve gizlide iyi olmaya çalış. Varlık yokluktan, akıl sarhoşluktan iyidir. Bir şeyi vaktinden önce isteme. İçini süsle Ey oğul! İçini dışından daha çok süsle:
İçin Hakkın, dışın halkın baktığı
yerdir. Her yerde ve her zaman Allah'ı yanında hazır
nazır olarak bil. Allah nazarında seni utandıracak işi bırak. |